anlatmaya-bagli-edebi-metinler_230315

Anlatmaya bağlı edebi metinler ve özellikleri neler?

Bir olayı anlatmaya bağlı edebi metinler çoğu zaman birbiriyle karıştırılan masal, destan, halk hikayesi gibi metinlerdir… Peki, anlatmaya bağlı edebi metinlerin özellikleri neler?..

Anlatmaya bağlı edebi metinler destan, masal, halk hikayesi, mesnevi, manzum hikaye, hikaye ve romandır. Bu metinler dış dünyaya ait olayları kişi, zaman ve mekana bağlı olarak okuyucuya aktarır. Anlatma esasına bağlı ilk metin türü masal ve destandır. Anlatmaya bağlı metinlerde üzerinde yaşadığımız dünyada görülen varlık, eşya, insan ve olaylardan hareketle yeni kurmaca bir evren anlatılmaktadır. İşte, anlatmaya bağlı edebi metinler ve özellikleri;

1. ROMAN

Yaşanmış ya da yaşanabilecek olayların yer, zaman ve kişiye bağlanarak anlatıldığı uzun soluklu eserlere roman denir. Anlatma esasına bağlı metinlerin en gelişmiş olanı romandır. Mekan, zaman ve kişiler etrafında gelişen geniş ve kapsamlı olay örgüsü, bir anlatıcı tarafından okuyucuya aktarılır.

Dünyanın tanınmış romancıları arasında Cervantes, Balzac, Stendhal, Tolstoy, Dostoyevski, Gorki, Turgenyev, Dickens, Flaubert, Steinbeck sayılabilir. İlk Türk romanı olarak Şemsettin Sami’nin Taaşşuk-ı Tal’at ve Fitnat (1872) adlı eseri kabul edilmektedir.

Özellikleri:

- Olaylar geniş ve ayrıntılı anlatılır.
- Bütün olaylar bir ana olay etrafında gelişir.
- Tüm yönleriyle tanıtılan kahraman kadrosu geniştir.
- Zamanda geri dönüşler olur.

Roman çeşitli türlere ayrılır;

anlatmaya bağlı edebi metinlerTarihi Roman: Konusunu tarihten alır.

Sosyal (Töre) Roman: Toplumun yaşayış tarzı, gelenek, görenek ve törelerin ele alındığı romanlardır.

Psikolojik Roman: Ruhsal çözümlemelerin yapıldığı romanlardır.

Egzotik Roman: Uzak ve yabancı ülkelerin insanlarını ve doğasını anlatan romandır.

Tezli Roman: Bir görüş veya düşünceyi savunan romandır.

Polisiye Roman: Konuları polisi ilgilendiren olaylar çerçevesinde gelişen romanlardır.

2. HİKAYE

Roman gibi olmuş ya da olması mümkün olan olayları anlatan fakat romana göre daha kısa olay yazılarına hikaye denir. Türk edebiyatında ilk hikaye örneklerini Samipaşazade Sezai ve Halit Ziya Uşaklıgil vermişlerdir.

Roman ve hikaye arasındaki farklılıklar;

- Romanda birden fazla olay yer alırken, hikayede çoğunlukla tek bir olay vardır.
- Hikayede kahraman kadrosu romana göre daha dardır.
- Hikayede ayrıntıya girilmezken, kahramanlar çoğu zaman hayatlarının belli bir anı içinde anlatılır.

Hikaye türleri:

a) Olay Hikayesi (Klasik Hikaye): Maupassant tarzı da denir. Olay esastır. Bizdeki temsilcisi, Ömer Seyfettin’dir.

b) Durum-Kesit Hikayesi: Çehov tarzı da denir. Olaydan çok insanın belli bir zaman dilimindeki durumu anlatılır. Bizdeki temsilcisi, Sait Faik Abasıyanık’tır.

anlatmaya bağlı edebi metinler3. MASAL

Genellikle halkın yarattığı, ağızdan ağıza, kuşaktan kuşağa aktarılan, çoğunlukla olağanüstü durum ve olayları yine olağanüstü kahramanlara bağlayarak anlatan eserlere masal denir. Olayları bilinmeyen bir ülkede ve zamanda geçen masalın başlangıcında döşeme denilen, “bir varmış bir yokmuş” gibi tekerlemeyi andıran; sonunda da “gökten üç elma düştü” gibi bir söyleyiş geleneği oluşmuştur.

Özellikleri:

- Masal, anonim bir türdür.
- Olaylar hayal ürünüdür.
- Kahramanlar insanüstü nitelikler gösterir.
- Genellikle iyilik-kötülük, haksızlık-adalet, alçakgönüllülük–kibir gibi zıt karakterli kişilerin mücadelelerinden veya insanların ulaşılması güç hayallerinden söz edilir.
- İyiler hep iyi, kötüler hep kötüdür.
- İyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır.
- Yer ve zaman kavramları belirsizdir.
- Genellikle geniş zaman veya öğrenilen geçmiş zaman kipi (-miş’li geçmiş) kullanılır.
- Anlatım kısa ve yoğundur.
- Masallarda cinler, periler, devler de rol alır. Bir kısmı hayvanlarla ilgilidir.
- Çoğu masal “bir varmış, bir yokmuş…” ya da “evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…” gibi ifadelerle başlar. Bunlara tekerleme denir. Türk masallarında “onlar ermiş muradına…” ya da “gökten üç elma düştü…” biçiminde başlayan dilek bölümü vardır.
- Masallar genellikle didaktik (öğretici) bir nitelik taşır.

4. HALK HİKAYELERİ

Hikaye türünün en eski örnekleri olan halk hikayeleri destandan modern hikayeye geçişi sağlayan anonim eserlerdir. Kesin bir tarihsel olay söz konusu değildir. Nazım ve nesir karışıktır. Masal ve destan özellikleri gösteren halk hikayeleri, aşk ve kahramanlık konularını anlatır. Anlatıcılarına meddah denir. Türk edebiyatında bu özelliğe sahip ilk örnek Dede Korkut Hikayeleri’dir. Aşık Garip, Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber ise en çok bilinen halk hikayeleridir.

Özellikleri:

- Genellikle aşk konusunun işlendiği halk hikayelerinde zaman zaman kahramanlık konularıyla dini konular da işlenir.
- Gelişip yayılmasında saz şairlerinin (aşık) önemli bir fonksiyonu olan bu hikayeler nazım-nesir karışık olarak anlatılır.
- Hikayenin kahramanı olan aşık, sevgilisine kavuşmak için çeşitli maceralara atılır, sonunda kavuşur ya da kavuşamaz ama hikaye orada biter.
- Halk hikayeleri destan döneminin kapanmasından sonra ortaya çıkmıştır. Türk edebiyatında halk hikayelerinin en eski örneği sayılan Dede Korkut Hikayeleri de destandan halk hikayeciliğine geçiş dönemi ürünüdür.

anlatmaya bağlı edebi metinlerHalk hikayelerinin destanlardan farkı:

- Tarihi bir olaya dayanmaması,
- Nazım-nesir karışık oluşu ve hatta zamanla nesir kısmının ağırlık kazanması,
- Kahramanlıktan çok aşk maceralarına yer verilmesi,
- Manzum kısımların genellikle saz eşliğinde dile getirilmesi,
- Tekerleme adı verilen belli söz kalıplarının bulunması.

Konularına göre halk hikayeleri:

a. Aşk Hikayeleri: Leyla ile Mecnun, Kerem ile Aslı, Ferhat ile Şirin, Yusuf ile Züleyha, Ercişli Emrah ve Selvi, Tahir ile Zühre, Aşık Garip Hikayesi, Aşık Kerem Hikayesi, Elif ile Mahmut…

b. Dini-Tarihi Halk Hikayeleri: Hayber Kalesi, Kan Kalesi, Battal Gazi, Danişmend Gazi…

c. Kahramanlık Hikayeleri: Köroğlu Hikayesi

d. Destansı Halk Hikayeleri: Dede Korkut Hikayeleri

5. MESNEVİ

Uzun aşk maceralarının, öğütlerin ve çeşitli konuların anlatıldığı mesnevi, her beyti kendi içerisinde
kafiyeli olan eski bir Türk edebiyatı nazım biçimidir. Bir olay ve çevresindeki küçük olaylardan oluştuğu için, edebiyatımızın ilk roman örnekleri olarak da kabul edilirler.

Mesnevi Türünün Şiirle Ortak ve Şiirden Farklı Yönleri:

a) Şiirle benzer yönü: Redif, kafiye, ölçü, ses ve söyleyiş gibi ahenk unsurlarının ve yapısının (nazım birimi) benzer olması.

b) Şiirden farklı yönü: Mesnevide bir olay örgüsünün bulunması ve bu olay örgüsüne bağlı kişi, zaman, mekan unsurlarının bulunması.

anlatmaya bağlı edebi metinler6. DESTAN

Bir milletin başından geçmiş ve toplumda derin etki bırakan göç, afet, savaş, kıtlık gibi olayların etkisiyle söylenmiş, kimi zaman da bir kişinin kahramanlıklarını anlatan uzun manzum hikayelere destan denir. Ozan (akın veya baksı) destanı anlatımını mimik, jest ve taklitlerle kuvvetlendirmeye çalışarak bir kopuz eşliğinde anlatır.

İran’da Firdevsi’nin yazdığı Şehname, Yunan’da Homeros’un İlyada ve Odise, Finliler’in Kalavela, Hintliler’in Ramayana ve Mahabbarata destanları ünlüdür. Türk destanları da İslamiyet’ten önce ve sonra olmak üzere iki kısımdadır. Yaratılış Destanı, Saka Destanı, Hun-Oğuz destanları İslamiyet öncesinin; Manas, Battal Gazi, Köroğlu destanları da İslamiyet sonrasının önemli destanlarıdır.

Masal ile destan arasındaki farklar:

- Masal konuları çeşitliyken destanda çoğunlukla kahramanlığa yer verilir.
- Masal kahramanları hayaliyken destan kahramanlarına tarih sayfalarında rastlanılır. Oğuz Kağan gibi…
- Destanlar manzumken masallarda manzum kısımlar yok denecek kadar azdır.
- Masalların benzerlerine başka milletlerde de rastlanırken destanlar millidir.

Roman ile destan arasındaki farklar:

- Destanda bir milleti derinden etkileyen olaylar işlenirken romanda konu sınırlaması yoktur.
- Destanın doğal gerçekliği bulunmazken romanda doğal gerçeklik ve kurmaca gerçeklik birlikte işlenir.

7. MANZUM HİKAYE

anlatmaya bağlı edebi metinlerBir mekan, bir zaman ve kişiler etrafında gelişen olay örgüsünü şiir halinde anlatan nazım biçimine manzum hikaye denir. Servet-i Fünun döneminde etkili hale gelmeye başlayan bu tür için ilk adımları Recaizade Mahmud Ekrem ile Muallim Naci atmıştır. Türk edebiyatında Tanzimat sonrasında gelişen bu türün en güzel örneklerini Tevfik Fikret ve Mehmet Akif Ersoy vermiştir. Mehmet Akif Ersoy’un Küfe, Seyfi Baba, Mahalle Kahvesi, Hasta gibi önemli manzum hikayeleri bulunmaktadır.

Manzum hikayelerin öykülerden tek farkı manzum (şiir) biçimde yazılmış olmasıdır. Bu tür hikayelerde didaktik şiir özelliği görülür.

Özellikleri:

- Manzum hikayelerde şairler ya bir olayı anlatırlar ya da bir öğüt verme çabası güderler.
- Genellikle bir çevre tasviriyle başlanır, sonra o çevrenin kişileri anlatılır, daha sonra da olay anlatılır. Amaç bu bölümde okuyucuya ders vermektir. Bir hikaye gibi sonlandırılır.

İskelet Sistemi

İskelet Sistemi, İskelet Sisteminin Özellikleri ve Görevleri

İskelet sistemi nedir? Vücuttaki görevi ve özellikleri nelerdir?

mega man

Mega Man mobil cihazlara geliyor!

Herkesin severek oynadığı Mega Man, mobil cihazlardaki yerini alıyor. Peki Mega Man nedir?

pokemon090816

Pokemon Go için yeni Pokemonlar geliyor!

Günümüzde oldukça popüler olan Pokemon Go oyunu için yeni Pokemonlar geliyor. Peki Pokemon Go nedir, nasıl oynanır?

Tiftik keçisi

Tiftik keçisi ve özellikleri

Tiftik keçisi nasıl bir hayvan türüdür? Türkiye’de tiftik keçisi yetiştiriciliği nerelerde yapılır?

ekvatoral iklim

Ekvatoral iklim ve özellikleri!

Ekvatoral iklim nedir, özellikleri nelerdir? Ekvatoral iklim nerelerde görünür?

süper mario run

Süper Mario Run geliyor!..

Süper Mario Run Iphone ve İpad kullanıcılarıyla buluşuyor!.. Peki Süper Mario nedir?

En son baktıklarımız

Gökkuşağı Dağları

Gökkuşağı Dağları nerede?

Görenlerin ilk bakışta gözlerine inanamadığı ve insana gerçek olmadığı izlenimi veren Gökkuşağı Dağları hangi ülkede?

ilginç bilgiler

Nadir bilinen ilginç bilgiler

Hayatınızda birçoğunu belki de ilk defa duyacağınız ilginç bilgileri sizin için bir araya getirdik…

hindistan cevizi

Neden hindistan cevizi yemeliyiz?

Hindistan cevizinin birçok faydası vardır. Peki faydaları nelerdir ve hindistan cevizi nasıl yenir?

einstein_230215

Einstein’dan altın öğütler!

Albert Einstein’ın sözleri ve görüşlerinden, girişimcilik ile ilgili uygulanabilir çıkarımlar! 

ejder meyvesi

Ejder meyvesi nedir?

Ejder meyvesi ilginç yiyecekler arasında yer alıyor. Peki, bu meyvenin yararlarını biliyor musunuz?..

dogucinari29041601

Çınar Ağacı ve özellikleri

Uzun ömürleri ve heybetli görünüşleri ile bilinen çınar ağaçlarının özellikleri nelerdir? Nerelerde yetişir? Kaç türü bulunur?