cümlenin öğeleri

Cümlenin öğeleri nelerdir?

Cümle neye denir, cümle oluşturmak için hangi öğeler gereklidir ve cümlenin öğeleri (temel ve yardımcı) nelerdir?

Cümle nedir?

İlk olarak cümlenin öğelerini tanımlamadan önce,  cümle ne demek onu açıklamak istiyoruz. Cümle; Bir duyguyu, bir düşünceyi, haber ya da dileği aktarmaya yarayan yargı bildiren bir ya da birden fazla sözcükten oluşan anlatım birimidir. Yargı bildirmenin anlamı ise; Bir sözcük ya da söz öbeğinin şahıs, kip ya da ek fiille çekimlenmiş olmasıdır.

Cümlenin öğeleri nelerdir?

Cümle içindeki sözcüklerin tek başlarına ya da diğer sözcüklerle grup oluşturarak yaptıkları göreve de öğe denir. Cümlenin öğeleri, temel ögeler, yardımcı ögeler ve ara sözler olmak üzere üç temel gruba ayrılmaktadır. Bunlar;

Cumlenin-Ogeleri-Kavram-Haritasi

TEMEL ÖĞELER

Bir cümlenin olmazsa olmazı, yargıdan sorumlu öğelerdir.

*Özne

*Yüklem

Yüklem

Cümlede iş, oluş, istek, duygu, düşünce ya da yargıyı zaman ve kişiye bağlı olarak bildiren temel öğeye yüklem denir. Cümle yükleme bağlantılı olarak kurulur, yardımcı öğeler ise yüklemi tamamlamaya ve de desteklemeye yarar.

Aşağıdaki örnek cümlelerde yüklem italik sözcüklerdir.

*Küçük çocuk, arabanın camına taş attı.

*Bu memlekette yetenekli adam çokmuş.

Yüklem her zaman eylemden oluşmaz, isimden de oluşabilir.

*Alpay çok yakışıklı çocuktu.

*Görüyorum.

Yüklem ayrıca her zaman tek bir kelimeden değil, kelime gruplarından ya da bir cümleden de oluşabilir.

*Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır.

cümlesinde “üstündeki kandır” sıfat tamlaması,

*Kadın, çocuğunu çok merak ediyordu.

cümlesinde “merak ediyordu” birleşik eylem,

* Babamın çantası, arabanın bagajındaymış.

cümlesinde “arabanın bagajındaymış” isim tamlaması yüklem görevinde kullanılmıştır.

*Hayallerimi süsleyen, unutulmaz, nadide bir çiçeksin.

Bu örnekte ise “çiçeksin” kelimesini tek başına yüklem olarak kabul edilemez. Çünkü bu yüklem aslında bir sıfat tamlaması grubudur. Çiçeğin niteliğini gösteren diğer kelimeleri yani tamlayanı (Hayallerimi süsleyen, unutulmaz, nadide bir), tamlanandan “çiçeksin” kelimesinden ayırmanız mümkün değildir.

Türkçenin cümle yapısına baktığımızda yüklem genellikle sonda bulunur. Fakat bu durum her zaman böyle olmak zorunda değildir. Özellikle günlük konuşma dilinde, şiirlerde, atasözü ya da tekerlemelerde yüklemin sonda değil, başta ya da ortada olabilmektedir.

*Amasyalılar gözyaşlarıyla uğurladı çok sevdikleri Barış Akarsu’yu.

*Seninle bir yağmur başlıyor iplik iplik,

*Bir güzellik doğuyor yüreğime şiirden.

*Martılar konuyor omuzlarıma,

*Gözlerin İstanbul oluyor birden.

*Alma mazlumun ahını, çıkar aheste aheste.

Yüklem,  olumsuzluk ve soru bildirdiğinde, “mi, değil,” gibi sözcükler de yüklemle birlikte alınır.

*Yarın akşam evde değiliz.

*Mehmet Usta bağlamanın tellerini takmış mı?

Özne

Yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan veya yargının gerçekleşmesine araç olan unsura özne denir. Özneyi bulmak için yükleme kim, ne soruları sorulur. Yüklemi isim olan cümlelerde ise olan kim, olan ne soruları sorulur. Özne de aynı yüklemde olduğu gibi bir sözcük, ya da söz gruplarından oluşabilir.

Örneklerdeki özneler italik olarak verilmiştir.

*Avcı, çalıların arkasına saklandı.

*Yüksek sesle konuşmak yasaktır.

*Yanımda oturan adam, otobüs Kırşehir’e varıncaya kadar konuştu.

*Çocukların yaptığı deneyler öğretmenini mutlu etmişti.

*Seyirciler, fotoğraf sergisini çok beğendi.

Özne,  daha çok cümlenin başında yer almasına rağmen her zaman cümlenin başında yer almak zorunda değildir.

*En çok yolu gözlenen, en çok özlenendi biricik annem.

Özne çeşitleri

Özne her zaman gerçek özne olmayabilir, yüklemin etken ya da edilgen olmasına göre de farklılık gösterir. Özne gerçek özne (açık-gizli), sözde ve örtülü olmak üzere 3’e ayrılır.

1)Gerçek Özne

Gerçek özne, yüklemin belirttiği işi bizzat yapandır.  Gerçek özneler cümlenin içinde açık şekilde bulunup bulunmamasına göre de ikiye ayrılmaktadır.

A)Açık özne

Yüklemin belirttiği işi yapanın cümlede açık bir şekilde bulunduğu öznelere “açık özne” denir.

*Ben ve annem, tatilimizi Alanya’da geçirmeyi düşünüyoruz.

*Murat, dedesi vefat ettiği için Temmuz ayındaki düğününü erteledi.

*Yağmur çok şiddetli yağdı.

NOT: Yüklemi isim olan cümlenin öznesi gerçektir.

*Dün akşam pencereler kapalıydı.

B)Gizli özne

Cümlede bulunmayan, varlığı cümlenin yüklemindeki kişi ekinden anlaşılan öznelere “gizli özne” denir.

*Arabayı yenilediğini her fırsatta söylüyorsun. (sen-gizli özne)

*Benden desteğini esirgemediğiniz için sana sonsuz teşekkür ediyorum. (ben -gizli özne)

*Kumsalda yürüyüş yapıyorlar. (onlar-gizli özne)

2)Sözde özne

Edilgen çatılı fillerin yüklem olduğu cümlelerde, bildirilen işin yapıcısı olmayan;  ancak yapılan işten etkilenen varlığa sözde özne denir. Aslında nesne olan bu varlık, işi yapanın belli olmadığı cümlelerde yer aldığı için özne görevini üstlenmektedir.

*Ahmet Çavuş, Çanakkale’de omzundan yaralanmıştı.

Açıklama: Yaralama işini kim yaptı bu belli değil. Yani işin yapıcısı bilinmiyor. Ahmet Çavuş sadece yarama işinden etkilenen kişi olduğu için yani işi yapmadığı için sözde öznedir. (Kim yaralanmıştı = Ahmet Çavuş = sözde özne)

*Yerdeki cam kırıkları toplandı.

Açıklama : Toplama işini yapan kim belli mi? = Hayır. Yani işin yapıcısı bilinmiyor. “Yerdeki cam kırıkları” işi yapan belli olmadığı için sözde özne görevi üstlenmektedir.

*Düğün için yemekler yapıldı.

Açıklama: Yemeği yapanlar belli olmadığı için burada yemekler sözde özne görevini almaktadır.

 2)Örtülü özne 

Edilgen çatılı fillerin yüklem olduğu bazı cümlelerde, hem işi yapan hem de işten etkilenen varlık birlikte yer almasına rağmen, işi yapan varlık  “-ce” eki veya “tarafından”  gibi yardımcı bir sözcükle birlikte kullanıldığından açık özne özelliği göstermez.  Böyle bir durumda işi yapan varlık örtülü özne olarak kabul edilir.

*Okulumuzu bakanlık müfettişleri denetledi.

Çözümleyelim:

Yüklem: Denetledi. (Etken çatılı)

Kim denetledi = bakanlık müfettişleri = gerçek özne

*Okulumuz, bakanlık müfettişleri tarafından denetlendi.

Çözümleyelim:

Yüklem: Denetlendi  (Edilgen çatılı)

Denetlenen ne: Okulumuz = Sözde özne

Kim tarafından denetlendi = Bakanlık müfettişleri tarafından = Örtülü özne

YARDIMCI ÖĞELER

cumle-17012016

Bir cümlenin oluşması için temel öğeler gibi olmazsa olmazlar arasında yer almayan ancak cümleyi geliştirip tamamlayan öğelere ise yardımcı öğeler denir.

Bunlar:

*Nesne

*Dolaylı Tümleç

*Zarf Tümleci

*Edat Tümleci

Nesne

Öznenin yapmış olduğu işten etkilenen öğedir. İşten etkilenme durumu, en basit şekliyle şöyle ifade edilebilir arkadaşlar: “Ali çimenleri ezdi.” cümlesinde Ali öznesinin yaptığı ezme işinden etkilen unsur “çimenler”dir. Bu durumda “çimenler” kelimesi cümlenin nesnesi görevindedir denilmektedir.

Nesne çeşitleri

Nesneler belirtme hal eklerini (-ı,-i,-u, -ü, -(n)ı, -(n)i, -(n)u, -(n)ü) alıp almama durumuna göre ikiye ayrılırlar.

A)Belirtili nesne

(-ı,-i,-u, -ü, -(n)ı, -(n)i, -(n)u, -(n)ü) almış olan nesnelerdir. Belirtili nesneyi bulabilmek için yükleme “neyi, kimi, nereyi” soruları sorulur. Şayet cümlede varsa cevap bizi belirtili nesneye götürecektir.

Cümlelerdeki nesneler italik olarak gösterilmektedir.

Ayşe yüzmeyi çok seviyordu.

Bu sıkıntıları zamanında biz de yaşadık.

Eksi konuları tekrar etmemizi istedi.

Yolun kenarına kocaman kütükleri yığmışlar.

B)Belirtisiz Nesne

(-ı,-i,-u, -ü, -(n)ı, -(n)i, -(n)u, -(n)ü) almayan nesnelerdir. Belirtisiz nesneyi bulabilmek için yükleme “ne, kim” soruları sorulur.

NOT: “Ne ve kim” soruları hem belirtisiz nesneyi hem de özneyi buldurmaya yönelik olduğu için özne ile belirtisiz nesne karıştırılabilmektedir. Bu iki öğeyi karıştırmamak öncelik yüklemi, özneye daha sonra nesneyi bulunuz.

*Hasta ninem için bahçeden şifalı bitkiler topladım.

Yüklem: topladım

Kim topladı? : Ben: Gizli özne

Ne topladım? = şifalı bitkiler: Belirtisiz nesne

*Doğum günü hediyesi olarak kardeşime enstrüman aldım.

Dolaylı tümleç

Yükleme, yaklaşma (-a, -e), bulunma (-da, -de, -ta, -te) ve ayrılma (-dan, -den, tan, -ten) ekleriyle bağlanarak, cümlede yüklemin göstermiş olduğu iş, hareket ve oluşun anlamını yönelme, bulunma ve çıkma bakımından tamamlayan bir kelime veya kelime grubudur. Cümlede dolaylı tümleci bulabilmek için yükleme “kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden; nereye, nerede, nereden” soruları sorulur.

Aşağıdaki örneklerde italik sözcükler dolaylı tümleçtir.

Toplantıda olanları eşine bir bir anlatmıştı.

Bu sabah bahçedeki çiçeklere su verdim.

Bütün eşyalarını bu eski kamyona yüklediler.

Ağır iş makineleriyle bozuk arazide çalışıyorlar.

Kötü sözden hiçbir şey elde edemezsiniz.

Ağlamayan çocuğa meme verilmez.

Bu gazeteci yazılarında gerçeklerden hiç sapmaz.

NOT:  Zarf tümleciyle dolaylı tümleç sıkça birbirine karıştırılan öğelerdir. “-de, -den” takıları almış sözcükler cümlelerde her zaman dolaylı tümleç görevi üstlenmez. Bu ekleri almış sözcükler yer bildiriyorsa dolaylı tümleç, zaman veya durum bildiriyorsa “zarf tümleci” olurlar. Bu eki alan kelime ya da kelime grubu “niçin” ya da “ne zaman” sorularının cevabı ise bu zarf tümleci olarak kabul edilmektedir.

Zarf tümleci

Yüklemdeki iş, hareket ve oluşu; zaman, durum, miktar, sebep ve yer-yön bildirerek tamamlayan kelime veya kelime gruplarına zarf tümleci denir. Bir cümledeki zarf tümlecini bulabilmek için yükleme “ne zaman, nasıl, ne kadar, neden, niye, nereye” sorularından biri sorulur. Bir cümlede aynı ya da aynı türden birden fazla zarf tümleci bulunabilir.

Zaman bildiren zarf tümleci örnekleri: İtalik olanlar zarf tümlecidir.

*Ahmet Bey’i çarşıdan çıkarken görmüştüm.

*Her yıl birçok meteor taşı dünyamızın atmosferini geçerek yeryüzüne düşmektedir.

*Bu yıl yağmur yağmadığı için ürün de az oldu.

Durum bildiren zarf tümleci örnekleri:

*Görevliler hepimizin evraklarını tek tek inceledi.

*Tahtadan sandalyeleri hızla salona taşıdı.

 Miktar bildiren zarf tümleci örnekleri:

*Kursta öğrendiklerini evde iki saat tekrar etti.

*Akşama kadar pencerenin kenarında eve gelmeni bekledim.

Sebep bildiren zarf tümleci örnekleri:

*Öfkesinden etrafındaki insanlara ağır sözler söylüyordu.

*Misafirleri geldiğinden bugün yaptığı tüm planlarını iptal etti.

Yer-yön bildiren zarf tümleci örnekleri:

*Arkasından fırlatılan taştan kurtulmak için ileri atıldı.

*Tüm kuvvetini toplayarak elindeki çuvalı yukarı taşıdı.

Not : Yön bildiren kelimeler çekim eki alarak kullanılırsa zarf tümleci değil, dolaylı tümleç ya da belirtili nesne olurlar.

*Onu aşağı indirdi. (Zarf tümleci)

*Onu aşağıya indirdi. (Dolaylı tümleç)

*Ona aşağıyı temizletti. (Belirtili Nesne)

 Edat tümleci

Yüklemin anlamını birliktelik, araç, özgülük, amaç gibi yönlerden tamamlayan ve “ile, için” edatlarıyla birlikte kullanılan öğelerdir. Edat tümlecini bulmak için yükleme “ne ile, kimin ile, kimin için, ne için” soruları yöneltilebilir.

Aşağıdaki italik sözcükler edattır.

*Hacca bu yıl uçak ile gidilecekmiş.

*Onca parayı çantayla taşıyordu.

*Alışverişe Elif’le gideceğiz.

NOT: “İçin” edatı cümleye neden-sonuç anlamı katarsa birlikte kullanıldığı öğe edat tümleci değil “zarf tümleci” olur. (Edat tümleci ile zarf tümlecinin farkı)

Örnek: Karanlıktan korktuğu için yan odaya gidemedi. (Sebep – Sonuç)

Sebep: Korktuğu için

Sonuç: yan odaya gidemedi.

Ara söz-ara cümle

Cümlenin tamamının ya da cümledeki bir öğenin anlamını kuvvetlendirmek, pekiştirmek ya da açıklamak amacıyla kullanılan ve cümlenin herhangi bir öğesi olarak kabul edilmeyen söz veya sözcük grubuna ara söz, cümle şeklinde olanlara ise ara cümle denilmektedir. Ara söz ve ara cümleler cümleden çıkarıldığında, cümlede anlatılmaya çalışılan unsurlarda eksilme meydana gelmez, cümlenin anlamı bozulmaz. Ara söz ve ara cümleler cümle içinde; iki virgül arasında, iki kısa çizgi arasında ya da parantez içinde kullanılır.

İtalik olarak verilen ara söz ya da ara cümledir.

*Şuradaki çantayı, kırmızı olanı, uzatır mısınız?

*Duygu, geçen yıl bizim öğrencimizdi, dün bizi ziyaret etti.

*Mustafa’yı – sonradan kursa katılanı – çok takdir ediyorum.

*İzmir’e, doğduğu kente, gidiyordu.

*Ülkenize, Belçika’ya, bizi de davet eder misiniz?

Cümlede öğeler haricindeki unsurlar nelerdir?

Cümlenin kuruluşundaki öğelere dahil olmayan; sadece dolaylı olarak yardımcı olan kelime, kelime grubu veya cümleler “cümle dışı unsur” olarak kabul edilir. Bunlar açıklama, pekiştirme gibi işlevlerle cümlede yer alırlar ve cümlenin her yerinde bulunabilirler.“Bağlaçlar, ünlemler, seslenme ve hitap sözcükleri ile ara söz ve cümleler” cümle dışı unsurlardır. Cümle dışı unsurlar, diğer öğelerdeki gibi yükleme belirli sorular sorularak bulunan öğeler değillerdir.

*Hiç olmazsa onu bugün göreyim. (Bağlaç)

*Eyvah, şimdi işimiz daha zorlaştı. (Ünlem)

*Hey! Seni bir daha burada görmeyeyim. (Seslenme)

*Efendiler, bugün bayram günüdür. (Hitap)

 NOT: Ara cümleler, cümle içinde bağımsız bir cümle olarak değerlendirildiğinden cümle dışı unsur olurlar. Ara cümleler ile ana cümlelerin öğeleri birbirinden ayrı şekilde çözümlenir.

Örnek:

Mehmet Dalkız, kendisi doktorumdur, yeni kitabını yakında bizlere sunacak.

Ana cümle: Mehmet Dalkız, yeni kitabını yakında bizlere sunacak. (Ö, Bli. N, ZT, DT, Y)

Ara cümle: Kendisi doktorumdur. (Ö, Y), (Ana cümlede öznenin açıklayıcısı)

Cümle neye denir, cümle oluşturmak için hangi öğeler gereklidir ve cümlenin öğeleri (temel ve yardımcı) nelerdir?

İskelet Sistemi

İskelet Sistemi, İskelet Sisteminin Özellikleri ve Görevleri

İskelet sistemi nedir? Vücuttaki görevi ve özellikleri nelerdir?

mega man

Mega Man mobil cihazlara geliyor!

Herkesin severek oynadığı Mega Man, mobil cihazlardaki yerini alıyor. Peki Mega Man nedir?

pokemon090816

Pokemon Go için yeni Pokemonlar geliyor!

Günümüzde oldukça popüler olan Pokemon Go oyunu için yeni Pokemonlar geliyor. Peki Pokemon Go nedir, nasıl oynanır?

Tiftik keçisi

Tiftik keçisi ve özellikleri

Tiftik keçisi nasıl bir hayvan türüdür? Türkiye’de tiftik keçisi yetiştiriciliği nerelerde yapılır?

ekvatoral iklim

Ekvatoral iklim ve özellikleri!

Ekvatoral iklim nedir, özellikleri nelerdir? Ekvatoral iklim nerelerde görünür?

süper mario run

Süper Mario Run geliyor!..

Süper Mario Run Iphone ve İpad kullanıcılarıyla buluşuyor!.. Peki Süper Mario nedir?

En son baktıklarımız

Gökkuşağı Dağları

Gökkuşağı Dağları nerede?

Görenlerin ilk bakışta gözlerine inanamadığı ve insana gerçek olmadığı izlenimi veren Gökkuşağı Dağları hangi ülkede?

ilginç bilgiler

Nadir bilinen ilginç bilgiler

Hayatınızda birçoğunu belki de ilk defa duyacağınız ilginç bilgileri sizin için bir araya getirdik…

hindistan cevizi

Neden hindistan cevizi yemeliyiz?

Hindistan cevizinin birçok faydası vardır. Peki faydaları nelerdir ve hindistan cevizi nasıl yenir?

einstein_230215

Einstein’dan altın öğütler!

Albert Einstein’ın sözleri ve görüşlerinden, girişimcilik ile ilgili uygulanabilir çıkarımlar! 

ejder meyvesi

Ejder meyvesi nedir?

Ejder meyvesi ilginç yiyecekler arasında yer alıyor. Peki, bu meyvenin yararlarını biliyor musunuz?..

dogucinari29041601

Çınar Ağacı ve özellikleri

Uzun ömürleri ve heybetli görünüşleri ile bilinen çınar ağaçlarının özellikleri nelerdir? Nerelerde yetişir? Kaç türü bulunur?